مشخصات، قیمت و خرید حقوق جزای عمومی2 /عباس منصورآبادی کد 64155

شهر کتاب اهواز 1.

بر پایۀ سرفصل درس حقوق جزای عمومی 2 باید دو موضوع در این درس مورد بررسی قرار گیرد: «بزهکار و مسؤولیت کیفری».

از این دید، «بزهکار / مجرم» دومین واژه از واژگان کلیدی حقوق کیفری است؛ شخصی که در حقوق کیفری، بلکه در بیشتر دانش‌های انسانی و اجتماعی، مهم‌ترین سوژه به شمار می‌آید و در دادرسی‌های کیفری نقش اصلی را ایفا می‌کند.

از گذشته‌های بسیار دور اندیشه‌های گوناگونی دربارۀ مجرم مطرح شده است و اندیشمندان دیدگاه‌های مختلفی را در مورد آن ابراز داشته‌اند و همین طور مردم عادی، و حتی خود بزهکاران، نیز برداشت‌های متفاوتی از کسی که برچسب بزهکاری بر او می‌خورد، دارند.

گروهی بزهکار را موجودی شیطان صفت و خبیث به شمار می‌آورند، گروهی آن در مرتبۀ حیوانات قرار می‌دهند، دسته‌ای دیگر از او به عنوان موجودی پست و غیر قابل احترام یاد می‌کنند.

اما در دو سده اخیر، به ویژه با پیدایش مکتب تحققی، دیدگاه‌های نوینی دربارۀ بزهکار مطرح شده است که با گذشته به کلی متفاوت است، تا جایی که گروهی از او به عنوان گونه‌ای از «قربانی جرم» یاد کرده‌اند.

2.

در حقوق کیفری هنوز به طور سنتی دربارۀ بزهکار در دو سطح گفت و گو می‌شود: یکی از جهت تعیین نقش او در ارتکاب بزه و دیگری از جهت شرایط شخصی و عقلی که قابل مجازات بودن او را توجیه پذیر می‌سازد.

در بخش نخست به بررسی نقشی که یک شخص ممکن است در ارتکاب بزه داشته باشد، پرداخته می‌شود و در بخش دوم شرایط دماغی و عقلی لازم برای مجرمیت (شرایط و موانع مسؤولیت کیفری) مورد بررسی قرار می‌گیرد.

3.

بزهکار ممکن است به گونه‌های مختلفی بزه را انجام دهد و نقش آفرینی او برای انجام بزه همیشه یکسان نیست.

از این رو، پرسش نخستین در این درس بدین شرح است: از دید حقوق کیفری عمومی بزهکار چه نقشی می‌تواند در ارتکاب بزه داشته باشد؟ برای تعیین نقش بزهکار دو وضعیت متفاوت را باید در نظر گرفت: وضعیت نخست آن است که رفتاری از شخص سر بزند که به طور مستقیم و یا غیر مستقیم در رخ دادن بزه تاثیر داشته باشد و وضعیت دوم آن است که شخص حقیقی در پیوند با یک شخص حقوقی بزهی را مرتکب بشود.

در رابطه با وضعیت نخست نقش آفرینی بزهکار به این ترتیب قابل ترسیم است: ارتکاب جرم یا به صورت انفرادی است یا گروهی؛ از ارتکاب جرم به صورت انفرادی به عنوان «مباشرت» یاد می‌شود و اگر مباشرت مستقیم و بی واسطۀ عامل انسانی دیگری باشد، «مباشرت مادی» و اگر با واسطۀ عامل انسانی دیگری باشد، «مباشرت معنوی» خوانده می‌شود.

مداخلۀ گروه و چند نفر در ارتکاب جرم یا به صورت مستقیم و بی واسطه است که «شرکت در جرم» نام دارد و یا به صورت غیر مستقیم و با واسطۀ مباشر است که «معاونت در جرم» به شمار می‌آید.

مباشرت «ارتکاب جرم به تنهایی» است و شرکت و معاونت در جرم «ارتکاب جرم به همراهی» است که می‌توان از آن به «همکاری مجرمانه» تعبیر کرد.

در پاره‌ای از جاها نیز به طور استثنا ممکن است یک شخص به خاطر موقعیت و ارتباط ویژه‌ای که با دیگری دارد، نسبت به رفتار مجرمانه او مسؤولیت کیفری پیدا کند.

از این وضعیت به عنوان «مسؤولیت کیفری از عمل دیگری» یاد می‌شود که بهتر است در ذیل مباشرت بررسی گردد.

این موضوع‌ها را زیر عنوان «اقسام بزهکار به اعتبار نقش» بررسی خواهیم کرد.

4.

در جایی که شخص حقیقی در پیوند با شخص حقوقی بزهی را انجام دهد، نوبت به مسؤولیت کیفری شخص حقوقی می‌رسد.

به عبارت دیگر، بر پایۀ اصل شخصی بودن مسؤولیت کیفری، از دید حقوق کیفری امروزی در اصل تنها شخص مرتکب مسؤولیت کیفری دارد ولی در پاره ای از موارد شخص حقوقی به خاطر رفتار مجرمانه اشخاص حقیقی مرتبط با آن مسؤولیت کیفری پیدا می‌کند.

مسؤولیت کیفری اشخاص حقوقی از جمله موضوع‌های نوظهور حقوق کیفری است که در این درس مورد بررسی قرار می‌گیرد.

این موضوع در فصل جداگانه ای بررسی خواهد شد.

5.

اما در زمینۀ شرایط و موانع مسؤولیت کیفری توجه به این نکته ضرورت دارد که کیفر در برابر چیست؟ بزه یا بزهکار؟ اگر کیفر در برابر بزه قرار گیرد، گفت‌و‌گو درباره بزهکار و مسؤولیت کیفری لازم نیست؛ ولی اگر آن را سزای بزهکار بدانیم، باید ببینیم از دید حقوق کیفری، چه کسی بزهکار به شمار می‌آید.

حقوق کیفری امروزی هر کسی که بزهی را انجام داد، بزهکار و سزاوار کیفر نمی‌داند، بلکه کسی را بزهکار به شمار می‌آورد که توان درک و مهار رفتار خود را داشته باشد.

کسی که از این توانایی‌ها برخوردار نیست، نمی‌باید و نمی‌تواند مسؤول و پاسخ گو باشد.

از این توانمندی به عنوان «اهلیت / شایستگی کیفری» یاد می‌شود.

بر این پایه، مسؤولیت داشتن و پاسخ گو بودن که به اهلیت و توانمندی عقلی انسان باز می‌گردد، از جمله موضوع‌های حقوق کیفری است که باید در بخش عمومی، به عنوان اندیشه‌ای فراگیر در پیوند با همه جرایم بررسی گردد.

روشن است که چون این گونه از مسؤولیت برخاسته از جرم و به منظور کیفر دادن تعریف می‌گردد، «مسؤولیت کیفری» خوانده می‌شود.

از این دید، انسان تنها به عنوان یک ابزار فعل و رفتار مورد مؤاخذه و مجازات قرار نمی‌گیرد، بلکه در صورت ارتکاب جرم با لحاظ شرایط خاص روانی و اخلاقی که از آن تعبیر به «اهلیت کیفری / جزایی» می‌شود، چنین استحقاقی را پیدا می‌کند.

در این راستا، پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها ضرورت دارد: منظور از مسؤولیت کیفری چیست؟ و شرایط آن کدامند؟ چه عواملی باعث از بین رفتن مسؤولیت کیفری می‌شوند؟ مسؤولیت کیفری توانمندی شخص برای پذیرش پیامدهای رفتار مجرمانه‌ای است که از او سر زده است.

این توانمندی به توانایی‌ها و شرایط جسمانی و روانی هر شخص باز می‌گردد که توان تشخیص و کنترل رفتار را در او جلوه گر می‌سازد.

اگر شخصی همه این شرایط و یا هر یک از این شرایط را نداشته باشد، مسؤولیت کیفری ندارد و پاره‌ای از اوصاف و شرایط شخصی همانند کودکی، اختلال روانی، مستی، خواب و اکراه باعث نارسایی توان تشخیص و کنترل رفتار می‌شوند و هر یک از اینها به نوبۀ خود مانعی / رافعی برای مسؤولیت کیفری به شمار می‌آیند.

اینها زیر عنوان «مسؤولیت کیفری» بررسی می‌شوند.

6.

بدین ترتیب، مطالب این درس در سه فصل سامان می‌یابد: اقسام بزهکار به اعتبار نقش (فصل نخست)، مسؤولیت کیفری اشخاص حقوقی (فصل دو) و نظریه مسؤولیت کیفری (فصل سه).

.

• نشر میزانحقوق جزای عمومیاطلاعات حقوقیشهر کتاب اهواز