روش شناسی در مطالعات سیاسی اسلام/علی اکبر علیخانی/دانشگاه امام صادق شهر کتاب اهواز برای مسلمانان پرداختن نظری و عملی به سیاست حساسیت خاصی دارد.
اسلام به
واسطه بسط تاریخی خود در طول بیش از چهارده قرن، دینی سیاسی- اجتماعی است.
از این رو ضروری است پیش از هر گونه فعالیت سیاسی، نظرگاه اسلامی به مقوله
اجتماع و سیاست را نیز مورد توجه قرار دهد و در فعالیت های خویش آن را به
کار گیرد.
در دهه های اخیر و به ویژه پس از انقلاب اسلامی ایران در سال
1357 مطالعات سیاسی اسلامی مورد توجه اسلام شناسان غربی و نویسندگان مسلمان
قرار گرفته است.
کتاب «روش شناسی در مطالعات سیاسی» تالیف جمعی از
نویسندگان یکی از آثار متاخر در حوزه اندیشه سیاسی اسلامی است که به شکل
جامع و تفصیلی، به وضعیت روش شناختی مطالعات سیاسی اسلامی را مورد توجه
قرار داده است.
کتاب در برگیرنده تلفیقی از روش های مختلف مطالعه در منابع
سیاسی اسلام است.
«روش»، راه وابزاری است که در جهت فهم و حل مسئله ها
-بهتر- به مقصد می رساند.
امروزه مباحث روش شناختی، در پیوند با مباحث ذهن،
زبان و معرفت شناسی، به حدی پیچیده و فربه شده است که خود یک زمینه تحقیقی
و علمی را پدید آورده است.
کاربرد این مباحث در زمینه مطالعات سیاسی در
اسلام موجب انسجام، عمق و غنای این مطالعات خواهد شد.
دکتر علی اکبر
علیخانی یکی از مولفان و مدون کتاب روش شناسی در مطالعات سیاسی اسلام می
گوید: «درست است که در موضوعات سیاسی، ما دارای آثار فراوان ویراث گران
بهایی - از آغاز اسلام تا کنون- هستیم ولی عمدتا از فقر نظریه روشی و روش
شناختی رنج می بریم.
در نتیجه ناگریزیم به مباحث روش شناختی بپردازیم تا از
این رهگذر به خصوص در دنیای پیچیده امروز، مطالعات سیاسی اسلامی سروسامانی
یابد و عینی تر، دقیق تر و کاربردی تر شود.
کتاب روش شناسی در مطالعات
سیاسی اسلام شامل چهار بخش است.
بخش اول، «تدوین روش برای مطالعات سیاسی
اسلام» نام دارد.
نویسندگان فصول گوناگون این بخش تلاش کرده اند مباحثی را
در جهت نو آوری روشی در مطالعات سیاسی اسلام طرح کنند.
به همین منظور در
این بخش شاهد تلاش نویسندگان برای فهم، بررسی و آسیب شناسی روش های موجود
در حوزه مطالعات و تحقیقات سیاسی اسلامی به طور خاص هستیم.
در نخستین مقاله
این بخش با عنوان «شاخص های روش شناختی تفکیک مطالعات سیاسی اسلام» مرزهای
حوزه های مختلف مطالعات و تحقیقات سیاسی اسلامی مشخص شده و تمایز میان
اندیشه سیاسی، فقه سیاسی و فلسفه سیاسی اسلام از یکدیگر مورد تاکید قرار
گرفته است.
علیخانی همچنین در این مقاله تفاوت «اندیشه سیاسی اسلام» و
«اندیشه سیاسی در اسلام» را نشان داده و برای هر کدام تعریف و شاخص هایی را
ارائه کرده است.
مقاله دوم، «شناخت دینی; بهره های روش شناسانه قرآن
کریم در حوزه علم» اثر دکتر اصغر افتخاری است.
در این مقاله بر نقش دین به
عنوان یک منبع شناخت و پیوند های استوار آن با علم تاکید می شود.
نویسنده
مقاله سعی دارد مسئله روش را از دیدگاه قرآن بررسی کند.
«مفهوم سعادت; کلید
متدولوژیک فهم اندیشه های اسلامی» عنوان مقاله بعدی است که در آن نویسنده،
دکتر سید محمدرضا طباطبایی به بررسی اهمیت مفهوم سعادت در اندیشه اسلامی
به ویژه اندیشه سیاسی متفکران مسلمان می پردازد.
در مقاله چهارم از بخش
اول، دکتر احد فرامرز قرامکلی بر آن است که یک الگوی مناسب روشی برای
مطالعات سیاسی اسلامی ارائه دهد.
این الگو در چارچوب یک مطالعه میان رشته
ای عرضه شده است.
در مقاله پایانی بخش اول، به ترتیب، «روش شناسی فهم
مسئله آزادی در اندیشه سیاسی مسلمانان» و «سه نظریه به مثابه سه روش،
مطالعه موردی اندیشه گران مدرن» نام دارند.
مقاله نخست از شریف لک زایی است
و چیستی مفهوم آزادی و اقسام رویکرد های فلسفی، جامعه شناختی، روانشناختی و
فقهی را به آن بررسی می کند.
مقاله دوم از رستم نوچه فلاح است و سه رویکرد
مختلف اندیشمندان مسلمان در مطالعات دینی را بررسی می کند.
این رویکردها
عبارت اند از: «نظریه عقلانیت و عدالت زمانه»، «نظریه تفکیک ذاتی و عرضی
دین» و «نظریه تفکیک اسلام مکی و اسلام مدنی».
بخش دوم کتاب به «بررسی
انتقادی روش در فلسفه و اندیشه سیاسی اسلام» اختصاص دارد.
در این بخش روش
های موجود مطالعات سیاسی اسلام مورد نقد و بررسی قرار می گیرد.
مقاله اول
از محسن رضوانی به «روش شناسی فهم فلسفه سیاسی اسلامی» می پردازد.
نویسنده
این مقاله با نقد روش های موجود در این زمینه تلاش می کند روش درست فهم
فلسفه سیاسی اسلامی را ارائه کرده است.
مقاله دکتر حاتم قادری، با
عنوان «پژوهش و باور» با طرح تمایز پژوهش های وابسته باور و ناوابسته باور،
اهمیت و اولویت پژوهش های ناوابسته باور را در مطالعات سیاسی-دینی نشان
داده است.
مقاله بعدی کتاب از دکتر علیخانی است.
در این مقاله «موانع روش
شناختی نوآوری در تحقیقات سیاسی اسلام» بر شمرده و تحلیل است.
این موانع
عبارت انداز «موانع مربوط به تحقق»، «موانع مربوط به نظام آموزشی و معرفتی»
، «موانع ناشی از غرب» ، «موانع سیاسی حکومتی».
آخرین مقاله بخش دوم کتاب
نیز «آسیب شناسی روشی بومی شدن دانش; تجربه جهان عرب» نام دارد.
مرتضی
بحرانی در این مقاله با نشان دادن اشتراک های بسیار ایران و جهان عرب،
مطالعه موردی جهان عرب در زمینه بومی ساختن دانش را با تکیه بر آرای هشام
شرابی پیشنهاد می کند.
بخش سوم کتاب به «بررسی انتقادی روش در فقه
سیاسی» اختصاص یافته است.
این بخش با «روش شناسی در تحقیقات فقه سیاسی» اثر
آیت الله عباسعلی عمید زنجانی آغاز می شود.
وی در این میان مقاله پس از
تعریف فقه سیاسی، امکان نوآوری و عرصه ها و قالب های آن را در فقه سیاسی
بررسی می کند.
.